ଜନ୍ମଭୂମି
(ରାଗ-ଚୋଖି)
ତୁହି ମା ଜନମଭୂମି ପବିତ୍ର ଭାରତଭୂମି
ତୋହରି ସନ୍ତାନ ଆମ୍ଭେ ଅଟୁ ସରବେ;
ତୋର ଶ୍ରୀଚରଣେ ସେବା ପାଇଁ ମନ ପ୍ରାଣ ଦେବା
ଗାଇବା ତୋହର ନାମ ଆନନ୍ଦ ରବେ ।
ତୋ’ ଆନନ୍ଦେ ହୋଇବା ସୁଖୀ,
କାନ୍ଦିବା ଦୁଃଖରେ ତୋର ହୋଇଣ ଦୁଃଖୀ ।
ଧନ୍ୟ ମହିମା ତୋହର ହିଁ ତାର ପଟାନ୍ତର
ମସ୍ତକରେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତବର;
ଦୁଇ ପାରୁଶେ ଜଳଧୂ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସିନ୍ଧୁନଦୀ
ଚରଣରେ ବିରାଜିତ ମହାସାଗର ।
ବିନ୍ଧ୍ୟ ଗିରିବର କଟିରେ, ଗଙ୍ଗା ଆଦି କେତେ ନଦୀ ଶୋଭେ ଶରୀରେ ।
ଜନମିଲେ ତୋ’ କୋଳରେ କେତେ ସୁର ବୀର ନରେ
ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କର୍ଣ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନ,
ମହାକବି ବେଦବ୍ୟାସ, ବାଲମୀକି କାଳିଦାସ
ଗାଇଲେ ପବିତ୍ରକଣ୍ଡେ ତୋହରି ଗୁଣ ।
ଚୈତନ୍ୟଦି ମହାତ୍ମାଜନେ
ପ୍ରଚାରିଲେ ବିଭୁନାମ ଆନନ୍ଦମନେ ।
କେତେ କେତେ ପୁଣ୍ୟବତୀ କେତେ ପତିବ୍ରତା ସତୀ
କେତେ ବୀରନାରୀ କେତେ ବୀର ଜନନୀ;
ସମସ୍ତେ ତୋର ଦୁହିତା ପଦ୍ମିନୀ, ସାବିତ୍ରୀ ସୀତା,
ଦୁର୍ଗାବତୀ ଆଦି କେତେ ବୀରରମଣୀ ।
ନମଇ ମା ଭକତିଭରେ
ଅଧମ ଅକ୍ଷମ ସୁତ ତୋ’ ଚରଣରେ ।
କବି ପରିଚୟ
ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓ (୧୮୩୫-୧୯୧୨)
ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓ ପୁଣ୍ୟଧାମ ପୁରୀ ସହରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ରଚିତ ‘ପଦ୍ମ’, ‘ପ୍ରଭାତ’, ‘ପୃଥିବୀ ପ୍ରତି’, ‘ବସନ୍ତ ଗାଥା’, ‘ଉତ୍କଳଗାଥା’, ‘ନିର୍ବାସିତର ବିଳାପ’ ପ୍ରଭୃତି କବିତାଗୁଡ଼ିକ ଖୁବ୍ ସରଳ ଓ ମନମୁଗ୍ଧକର । ଜନ୍ମଭୂମି କବିତାରେ କବି ଜନ୍ମମାଟିର ଯଶଗାନ କରିଛନ୍ତି ।
ସାରାଂଶ : ଜନ୍ମଭୂମି
ଏହି କବିତାରେ କବି ନିଜର ପ୍ରିୟ ଜନ୍ମଭୂମି, ପବିତ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ବନ୍ଦନା କରିଛନ୍ତି। କବି କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଭାରତଭୂମି ହେଉଛି ଆମର ମାଆ ଏବଂ ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ। ମାଆଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ଆମେ ନିଜର ମନ ଓ ପ୍ରାଣ ଢାଳିଦେବା ସହିତ ଖୁସିରେ ମାଆଙ୍କ ନାମ ଗାଇବା। ଆମ ଜନ୍ମଭୂମିର ଖୁସିରେ ଆମେ ସୁଖୀ ହେବା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖୀ ହେବା।
ଭାରତ ମାତାର ମହିମା ଅପାର ଏବଂ ତୁଳନାହୀନ। ତାଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ପର୍ବତରାଜ ହିମାଳୟ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ବେଳେ ଦୁଇ ପାଖରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଓ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ରହିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଅଣ୍ଟାରେ (କଟିରେ) ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଶୋଭା ପାଉଛି ଏବଂ ପାଦ ତଳେ ମହାସାଗର ରହିଛି। ଗଙ୍ଗା ଭଳି ଅନେକ ପବିତ୍ର ନଦୀ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ସଜାଉଛନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ମାଟିରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କର୍ଣ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଭଳି ବୀର ଯୋଦ୍ଧା ଏବଂ ବାଲ୍ମୀକି, ବେଦବ୍ୟାସ, କାଳିଦାସଙ୍କ ଭଳି ମହାକବିମାନେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି ମାଆଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରିଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀ ଚୈତନ୍ୟଙ୍କ ଭଳି ମହାତ୍ମା ଏଠାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନାମ ପ୍ରଚାର କରିଛନ୍ତି।
ସେହିପରି ସୀତା, ସାବିତ୍ରୀ, ପଦ୍ମିନୀ ଓ ଦୁର୍ଗାବତୀଙ୍କ ଭଳି ବୀର ତଥା ପତିବ୍ରତା ନାରୀମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଭାରତ ମାତାର ସୁଯୋଗ୍ୟା କନ୍ୟା (ଦୁହିତା)। ଶେଷରେ କବି ନିଜକୁ ମାଆଙ୍କର ଜଣେ ସାଧାରଣ ଓ ଅକ୍ଷମ ସନ୍ତାନ ବୋଲି କହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଭାରତ ମାତାର ପବିତ୍ର ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ ଜଣାଇଛନ୍ତି।
सारांश : जन्मभूमि
इस कविता में कवि ने अपनी प्रिय जन्मभूमि, पवित्र भारतवर्ष की वंदना की है। कवि कहते हैं कि पवित्र भारतभूमि हमारी माता है और हम सभी उसकी संतान हैं। हम अपना तन-मन उसकी सेवा में समर्पित कर देंगे और आनंद के साथ भारत माता का गुणगान करेंगे। हम मातृभूमि की खुशी में खुश होंगे और उसके दुख में दुखी होंगे।
भारत माता की महिमा महान और अतुलनीय है। उसके मस्तक पर पर्वतराज हिमालय सुशोभित है, जबकि दोनों ओर ब्रह्मपुत्र और सिंधु नदियाँ बहती हैं। उसकी कमर (कटि) पर विंध्य पर्वत स्थित है और उसके चरणों में विशाल महासागर विराजमान है। गंगा सहित कई नदियाँ उसके शरीर की शोभा बढ़ाती हैं। इस पवित्र भूमि पर रामचन्द्र, भीष्म, द्रोण, कर्ण और अर्जुन जैसे वीर योद्धाओं तथा वाल्मीकि, वेदव्यास और कालिदास जैसे महाकवियों ने जन्म लेकर माता के गुणों का गान किया है। श्री चैतन्य जैसे महात्माओं ने खुशी-खुशी ईश्वर के नाम का प्रचार किया है।
इसी तरह, सीता, सावित्री, पद्मिनी और दुर्गावती जैसी वीर और पतिव्रता नारियाँ भारत माता की ही बेटियाँ हैं। अंत में, कवि स्वयं को भारत माता का एक तुच्छ और अक्षम पुत्र मानते हुए अत्यंत भक्ति भाव से उनके चरणों में प्रणाम करते हैं।
ଶବ୍ଦାର୍ଥ
Odia Word | Meaning in Odia | Meaning in Hindi | Meaning in English |
ପବିତ୍ର (Pabitra) | ନିର୍ମଳ / ଶୁଦ୍ଧ | पवित्र / शुद्ध | Holy / Sacred |
ସରବେ (Sarabe) | ସମସ୍ତେ | सभी / सब लोग | All / Everyone |
ଆନନ୍ଦ ରବେ (Ananda rabe) | ଖୁସିର ସ୍ୱରରେ | खुशी की आवाज़ में | With a joyful voice |
ପଟାନ୍ତର (Patantara) | ତୁଳନା ବା ସମାନ | तुलना / बराबरी | Comparison / Parallel |
ମସ୍ତକରେ (Mastakare) | ମୁଣ୍ଡରେ | मस्तक पर / सिर पर | On the head |
ପାରୁଶେ (Parushe) | ପାଖରେ / ପାର୍ଶ୍ୱରେ | बगल में / किनारे पर | On the sides |
ଜଳଧି (Jaladhi) | ସମୁଦ୍ର | समुद्र / सागर | Ocean / Sea |
ବିରାଜିତ (Birajita) | ଶୋଭା ପାଉଥିବା / ଉପସ୍ଥିତ | विराजमान / उपस्थित | Seated / Present |
କଟିରେ (Katire) | ଅଣ୍ଟାରେ | कमर में | At the waist |
ନରେ (Nare) | ଲୋକମାନେ / ମନୁଷ୍ୟମାନେ | नर / मनुष्य | Men / Humans |
ପୁଣ୍ୟବତୀ (Punyabati) | ଧର୍ମପରାୟଣା ନାରୀ | पुण्यवती / पवित्र स्त्री | Pious woman / Virtuous |
ପତିବ୍ରତା (Patibrata) | ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତ ନାରୀ | पतिव्रता | Devoted wife |
ଦୁହିତା (Duhita) | କନ୍ୟା / ଝିଅ | बेटी / पुत्री | Daughter |
ଭକତିଭରେ (Bhakatibhare) | ଭକ୍ତି ସହିତ | भक्ति भाव से | With devotion |
ଅଧମ (Adhama) | ଛୋଟ ବା ନୀଚ | नीच / तुच्छ | Lowly / Humble |
ସୁତ (Suta) | ପୁତ୍ର / ପୁଅ | पुत्र / बेटा | Son |
ମୋ ବୁଝିବାରେ
(କ) ନିମ୍ନଲିଖତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ପାଖରେ ତାରା (*) ଚିହ୍ନ ଦିଅ ।
୧. ‘ମୁଣ୍ଡ’ ଶବ୍ଦ ପାଇଁ କବିତାରେ କେଉଁ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି?
ଚରଣ
କୋଳ
ମସ୍ତକ (*)
କଣ୍ଠ
୨. ‘ଜନ୍ମଭୂମି’ କବିତାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ…
ହିମାଳୟର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।
ବୀର ରମଣୀଙ୍କ କଥା କୁହାଯାଇଛି ।
ଭାରତମାତାର ଯଶଗାନ କରାଯାଇଛି । (*)
ମହାସାଗର ବିଷୟରେ ଧାରଣା ଦିଆଯାଇଛି ।
(ଖ) ଉକ୍ତ ଉତ୍ତରଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ବାଛିଲ, ତାହାର କାରଣ ତୁମ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କର ।
ଉତ୍ତର – ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ‘ମସ୍ତକ’ ବାଛିଲି, କାରଣ କବିତାରେ “ମସ୍ତକରେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତବର” ଲେଖାଅଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ‘ଭାରତମାତାର ଯଶଗାନ’ ବାଛିଲି, କାରଣ ହିମାଳୟ କିମ୍ବା ବୀର ରମଣୀମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି ଭାରତମାତାର ଗୌରବର କେବଳ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କବିତାଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ଆମ ମାତୃଭୂମି ଭାରତର ମହିମା ଏବଂ ପ୍ରଶଂସା ଉପରେ ଆଧାରିତ।
ମିଳିମିଶି ଯୋଡ଼ିବା
କବିତାର କେତେକ ଶବ୍ଦ ଓ ତା’ର ଭାବାର୍ଥ ନିମ୍ନରେ ଲେଖାଯାଇଛି । ଦଳରେ ଆଲୋଚନା କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦ ସହ ଖାପ୍ ଖାଉଥିବା ଭାବାର୍ଥକୁ ଗାର ଟାଣି ଯୋଡ଼ ।
୧. ହିମାଳୟ ➔ ୧୦. ଭାରତର ଉତ୍ତର ସୀମାରେ ବ୍ୟାପି ରହିଥିବା ପର୍ବତମାଳା ।
୨. ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ➔ ୮. ମୁଖ୍ୟତଃ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ଓ ଆସାମ ଦେଇ ବହିଯାଉଥିବା ନଦୀ…
୩. ଦ୍ରୋଣ ➔ ୭. କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଗୁରୁ ।
୪. ସୀତା ➔ ୬. ଜନକ ରାଜାଙ୍କ ଦୁହିତା, ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ।
୫. ଗଙ୍ଗା ➔ ୨. ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ ପବିତ୍ର ନଦୀ ।
୬. ଚୈତନ୍ଯ ➔ ୪. ଗୌଡ଼ୀୟ ବୈଷ୍ଣବ ମତବାଦର ପ୍ରଚାରକ ଓ ପ୍ରସାରକ ।
୭. ପଦ୍ମିନୀ ➔ ୫. ମେୱାରର ରାଣୀ ଓ ବୀର ରମଣୀ ।
୮. ଅର୍ଜୁନ ➔ ୧. ତୃତୀୟ ପାଣ୍ଡବ ।
୯. ଭୀଷ୍ମ ➔ ୩. ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପୁତ୍ର । କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପିତାମହ ।
୧୦. ବାଲ୍ମୀକି ➔ ୯. ସଂସ୍କୃତ ରାମାୟଣର ରଚୟିତା ।
ପଦ୍ୟାଂଶକୁ ଆଲୋଚନା କର (ସାରାଂଶ ଲେଖ)
ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ୟାଂଶକୁ ମନଦେଇ ପଢ଼ ଏବଂ ଏହାର ଭାବାର୍ଥକୁ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି ତା’ର ସାରାଂଶକୁ ଲେଖ ।
“ତୁହି ମା ଜନମ ଭୂମି ପବିତ୍ର ଭାରତଭୂମି
ତୋହରି ସନ୍ତାନ ଆମେ ଅଟୁ ସରବେ;
ତୋର ଶ୍ରୀଚରଣ ସେବା ପାଇଁ ମନପ୍ରାଣ ଦେବା
ଗାଇବା ତୋହର ନାମ ଆନନ୍ଦ ରବେ ।
ତୋ ଆନନ୍ଦେ ହୋଇବା ସୁଖୀ
କାନ୍ଦିବା ଦୁଃଖରେ ତୋର ହୋଇଣ ଦୁଃଖୀ ।”
ସାରାଂଶ – କବି କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ହେ ପବିତ୍ର ଭାରତଭୂମି! ତୁମେ ଆମର ମାଆ ଓ ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମର ସନ୍ତାନ। ତୁମ ଚରଣରେ ସେବା କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ନିଜର ମନ ଓ ପ୍ରାଣ ସମର୍ପଣ କରିଦେବୁ ଏବଂ ଖୁସିରେ ତୁମର ନାମ ଗାନ କରିବୁ। ହେ ମାଆ, ତୁମେ ଖୁସିରେ ଥିଲେ ଆମେ ସୁଖୀ ହେବୁ ଆଉ ତୁମ ଦୁଃଖରେ ଆମେ ବି କାନ୍ଦିବୁ।
ବୁଝି ବିଚାରି ଲେଖ
(କ) ‘ଜନ୍ମଭୂମି’ କବିତାକୁ ପଢ଼ି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦିଅ।
୧. କବିତାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ବୀରାରମଣୀମାନଙ୍କ ନାମ ଲେଖ ?
ଉତ୍ତର – କବିତାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ବୀର ରମଣୀମାନଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି- ପଦ୍ମିନୀ, ସାବିତ୍ରୀ, ସୀତା ଏବଂ ଦୁର୍ଗାବତୀ।
୨. ଭାରତର କଟିରେ କେଉଁ ପର୍ବତମାଳା ଶୋଭାପାଉଛି?
ଉତ୍ତର – ଭାରତର କଟିରେ ଅର୍ଥାତ ଅଣ୍ଟାରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତମାଳା ଶୋଭାପାଉଛି।
୩. କାଳିଦାସ କିଏ ? ତାଙ୍କ ରଚିତ ଗୋଟିଏ କାବ୍ୟର ନାମ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର – କାଳିଦାସ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଜଣେ ମହାନ ସଂସ୍କୃତ କବି ଓ ନାଟ୍ୟକାର। ତାଙ୍କ ରଚିତ ଗୋଟିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାବ୍ୟର ନାମ ହେଲା- ‘ମେଘଦୂତମ୍’, ‘କୁମାରସମ୍ଭବମ୍’ ବା ‘ଅଭିଜ୍ଞାନଶାକୁନ୍ତଳମ୍’।
୪. ଆମ ଜନ୍ମଭୂମିର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ଜଳଧିର ନାମ ଲେଖ ?
ଉତ୍ତର – ଆମ ଜନ୍ମଭୂମିର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଏବଂ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ରହିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଜଳଧି ଅର୍ଥାତ ସମୁଦ୍ର ଭାବରେ ଦେଖିଲେ ପୂର୍ବରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ପଶ୍ଚିମରେ ଆରବ ସାଗର ରହିଛି।
୫. ଭାରତର ଶରୀରରେ କେଉଁସବୁ ନଦୀ ଶୋଭା ପାଉଛି ?
ଉତ୍ତର – ଭାରତର ଶରୀରରେ ଗଙ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ସିନ୍ଧୁ ଆଦି ଅନେକ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଶୋଭା ପାଉଛି।
(ଖ) “ଚୈତନ୍ୟଦି ମହାତ୍ମାଜନେ
ପ୍ରଚାରିଲେ ବିଭୁନାମ ଆନନ୍ଦମନେ ।”
‘ମହାତ୍ମା’ର ଅର୍ଥ – ମହାପୁରୁଷ, ବଡ଼ଲୋକ, ମହାମାନବ, ମହାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ।
‘ବିଭୁ’ର ଅର୍ଥ – ଈଶ, ଈଶ୍ୱର, ପ୍ରଭୁ, ଠାକୁର, ଦେବତା ।
ଉପରଲିଖ୍ତ ପଦ୍ୟାଂଶକୁ ପଢ଼ି ଉତ୍ତର ଲେଖ ।
ଚୈତନ୍ୟ କିଏ ? ସେ କ’ଣ କରିଥିଲେ ? ତାଙ୍କୁ ମହାତ୍ମା କାହିଁକି କହିବା ?
ଉତ୍ତର – ଶ୍ରୀ ଚୈତନ୍ୟ ଥିଲେ ଜଣେ ମହାନ ବୈଷ୍ଣବ ସନ୍ଥ ଏବଂ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାରକ। ସେ ଆନନ୍ଦ ମନରେ ଘରେ ଘରେ ବୁଲି ବିଭୁନାମ ଵା ହରି ନାମ/ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନାମ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରେମ ଓ ଭକ୍ତିର ମାର୍ଗ ଦେଖାଇ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିବାରୁ, ତାଙ୍କ ପରି ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆମେ ମହାତ୍ମା କହିବା।
କବିତାର ରଚନାଶୈଳୀ
“ବିନ୍ଧ୍ୟ ଗିରିବର କଟିରେ,
ଗଙ୍ଗା ଆଦି କେତେ ନଦୀ ଶୋଭେ ଶରୀରେ ।”
ଉକ୍ତ ପଦ୍ୟାଂଶ ପରି ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗୁଥିବା ଆଉ କିଛି ପଦ୍ୟାଂଶ କବିତାରୁ ବାଛି ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର – ମୋତେ କବିତାରୁ ଏହି ପଦ୍ୟାଂଶଟି ଭଲ ଲାଗେ –
“ସମସ୍ତେ ତୋର ଦୁହିତା ପଦ୍ମିନୀ, ସାବିତ୍ରୀ ସୀତା,
ଦୁର୍ଗାବତୀ ଆଦି କେତେ ବୀରରମଣୀ।”
ମେଳ କର (ସଂଯୋଗ କର)
୧. ଜନମିଲେ ତୋ କୋଳରେ କେତେ ସୁରବୀର ନରେ । ➔ ୨. ଭାରତମାତାର କୋଳରେ ଅନେକ ସୁର, ବୀର ଓ ମହାମାନବ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ।
୨. ତୋ ଆନନ୍ଦେ ହୋଇବା ସୁଖୀ କାନ୍ଦିବା ଦୁଃଖରେ ତୋର ହୋଇଣ ଦୁଃଖୀ। ➔ ୩. ଆମେ ଜନ୍ମଭୂମିର ଉନ୍ନତି ବା ପ୍ରଗତିରେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିବା ଓ ଅବନତିରେ ଦୁଃଖୀ ହେବା ।
୩. ସମସ୍ତେ ତୋର ଦୁହିତା ପଦ୍ମିନୀ ସାବିତ୍ରୀ ସୀତା । ➔ ୧. ପଦ୍ମିନୀ, ସାବିତ୍ରୀ, ସୀତା ପ୍ରଭୃତି ସମସ୍ତ ବୀର ରମଣୀ ଭାରତମାତାର ଦୁହିତା ଅଟନ୍ତି।
ଅନୁମାନ ଓ କଳ୍ପନାରୁ (ଆଲୋଚନା)
ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହିତ ଦଳଗତ ଆଲୋଚନା କର ।
(କ) “ମହାକବି ବେଦବ୍ୟାସ ବାଲମୀକି କାଳିଦାସ । ଗାଇଲେ ପବିତ୍ର କଣ୍ଠେ ତୋହରି ଗୁଣ ।”
(i) କେଉଁମାନଙ୍କୁ ମହାକବି ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି ?
ଉତ୍ତର – ମହର୍ଷି ବେଦବ୍ୟାସ, ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ଏବଂ କାଳିଦାସଙ୍କୁ ମହାକବି ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି।
(ii) ସେମାନଙ୍କ ଲିଖତ ଗ୍ରନ୍ଥର ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
ଉତ୍ତର –
ବେଦବ୍ୟାସ ➔ ମହାଭାରତ
ବାଲ୍ମୀକି ➔ ରାମାୟଣ
କାଳିଦାସ ➔ ମେଘଦୂତମ୍ (ଓ ଅଭିଜ୍ଞାନଶାକୁନ୍ତଳମ୍)
(ଖ) ଏହି କବିତାଂଶରେ ବୀରନାରୀ ବୋଲି କାହାକୁ ଓ କାହିଁକି କୁହାଯାଇଛି?
ଉତ୍ତର – ଏହି କବିତାଂଶରେ ରାଣୀ ପଦ୍ମିନୀ ଓ ରାଣୀ ଦୁର୍ଗାବତୀଙ୍କ ଭଳି ନାରୀମାନଙ୍କୁ ବୀରନାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, କାରଣ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାହସର ସହିତ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ନିଜର ଦେଶ ତଥା ନାରୀତ୍ୱର ସମ୍ମାନ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ଶବ୍ଦର ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ରୂପ
(କ) (ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ଲେଖ)
ନଦୀ ➔ ତଟିନୀ, ସ୍ରୋତସ୍ୱିନୀ, ତରଙ୍ଗିଣୀ
ଭୂମି ➔ ମାଟି, ଧରା, ପୃଥିବୀ
ଜନନୀ ➔ ମାଆ, ମାତା, ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ
ଦୁହିତା ➔ କନ୍ୟା, ଝିଅ, ନନ୍ଦିନୀ
(ଖ) ଶବ୍ଦ ଶେଷରେ ‘ବର’ ଲଗାଇ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କର ।
ଗିରି + ବର = ଗିରିବର
ତରୁ + ବର = ତରୁବର
ମୁନି + ବର = ମୁନିବର
ଶ୍ରେଷ୍ଠ + ବର = (କିମ୍ବା ନର + ବର = ନରବର)
କିଛି ଭିନ୍ନ କିଛି ସମାନ (ଗୋଟିଏ ମାତ୍ରାର ଭିନ୍ନତା)
ନିମ୍ନଲିଖତ ପଦକୁ ଧ୍ୟାନର ସହ ପଢ଼ ।
“ଗାଇଲେ ପବିତ୍ର କଣ୍ଠେ ତୋହରି ଗୁଣ
ଯେତେ ଯହିଁ ଥିଲେ ମିଳି ମାନବ-ଗଣ ।”
ଗଣ ଓ ଗୁଣ ଶବ୍ଦ ଦ୍ଵୟରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ରାର ଭିନ୍ନତା ଅଛି । ଫଳରେ ତା’ର ଅର୍ଥ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବଦଳି ଯାଉଛି ।
ତୁମେମାନେ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଦଳଗତ ଆଲୋଚନା କରି ଏହିପରି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଖାତାରେ ଲେଖ ।
ଯେପରି :-
ବଣ – ବଣି,
ବଶ – ବେଶ
ମାନ – ମିନ
କାଳ – କୂଳ
ପାନ – ପିନ
ଧନ – ଧାନ
ତର – ତୀର
ପାଠ ବାହାରୁ (ତୁମ କଥା)
(କ) ‘ଜନ୍ମଭୂମି’ କବିତାରେ ପୁଣ୍ୟଭୂମି ଭାରତର ପ୍ରଶଂସା ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ତୁମେ ଭାରତର କେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ବାସ କରୁଛ ଏବଂ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନ (ଗ୍ରାମ। ସହର) ନାମ ଲେଖ । ସେହି ସ୍ଥାନ ତୁମକୁ କିପରି ଲାଗୁଛି ବର୍ଣ୍ଣନା କର । ସୂଚନା – (ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ, ଖାଦ୍ୟ, ଜଳବାୟୁ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର, ଫସଲ, ପୋଷାକ)
ଉତ୍ତର – ମୁଁ ଭାରତର ‘ଓଡ଼ିଶା’ ରାଜ୍ୟରେ ଏବଂ ଆମ ଗ୍ରାମର ନାମ ‘ଶ୍ରୀରାମପୁର’ରେ (ନିଜ ଗାଁ ନାମ ଲେଖିବ) ବାସ କରେ। ମୋ ଗାଁର ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ବହୁତ ଶାନ୍ତ ଓ ସବୁଜ। ଏଠାରେ ଧାନ ଓ ପନିପରିବା ଚାଷ ହୁଏ। ଗାଁରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଶିବ ମନ୍ଦିର ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ସକାଳେ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ସାଧାରଣ ଧୋତି-କୁର୍ତ୍ତା ଓ ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧନ୍ତି ଆଉ ଖାଦ୍ୟ ଭାବରେ ପଖାଳ, ଡାଲିମା, ଆଉ ଶାଗ ଭଜା ଖାଇବାକୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି। ମୋତେ ମୋ ଗାଁ ବହୁତ ଭଲ ଲାଗେ।
(ଖ) ନିଜ ପରିବାରର କୌଣସି ସଦସ୍ୟଙ୍କ କେଉଁସବୁ କଥା ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗେ, ସେ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।
ଉତ୍ତର – ମୋତେ ମୋ ଜେଜେବାପାଙ୍କ କଥା ବହୁତ ଭଲ ଲାଗେ। ସେ ମୋତେ ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ନୂଆ ନୂଆ ଗପ ଶୁଣାନ୍ତି ଏବଂ ମୋତେ ଭଲ ବାଟରେ ଚାଲିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତାଙ୍କର ହସହସ ମୁହଁ ଓ ସ୍ନେହ ମୋତେ ସବୁଠୁ ବେଶି ଭଲ ଲାଗେ।
ନଦୀ (ସାରଣୀ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ନଦୀ)
“ଗଙ୍ଗା ଆଦି କେତେ ନଦୀ ଶୋଭେ ଶରୀରେ ।”
ଭାରତମାତା କୋଳରେ ଗଙ୍ଗାନଦୀ ପରି ଅନେକ ନଦୀ ଶୋଭା ପାଉଛି । ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଇବା ସହ କୃଷି ତଥା ପରିବହନରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରୁଛନ୍ତି । ତତ୍ସହ ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଆମ ଦେଶର ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତି, ଧାର୍ମିକଚେତନା ଓ ଅର୍ଥ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମଧ୍ୟ ପରିଚୟ ଅଟେ ।
ନିମ୍ନ ସାରଣୀରେ କେତେକ ନଦୀର ନାମ ଦିଆଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜି ଖାତାରେ ଲେଖ । ସେଥିମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଆମ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ, ତା’ର ତାଲିକା କର ।
- ମହାନଦୀ
- ବୈତରଣୀ
- ନର୍ମଦା
- କାବେରୀ
- ଗୋଦାବରୀ
- କୃଷ୍ଣା
- ଗଙ୍ଗା
- ବୁଢ଼ାବଳଙ୍ଗ
ଆମ ରାଜ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା:
- ମହାନଦୀ
- ବୈତରଣୀ
- ବୁଢ଼ାବଳଙ୍ଗ
- ତେଲ (ମହାନଦୀର ଉପନଦୀ)
ବୁଝି ବିଚାରି ଲେଖ
ନିମ୍ନ ସାରଣୀରେ କେତେକ ଅକ୍ଷର ଦିଆଯାଇଛି । ତୁମେ ସେହି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ।କ୍ରମ ବଦଳାଇ/ମାତ୍ରା ଯୋଡ଼ି ଶବ୍ଦ ଗଠନ କର ଓ ଲେଖ ।
୧. ସମହଗର ➔ ମହାସାଗର
୨. ହମଳୟ ➔ ହିମାଳୟ
୩. ମହବକ ➔ ମହାକବି
୪. ଭତର ➔ ଭାରତ
୫. ମରଣ ➔ ରମଣୀ
୬. କଳଦସ ➔ କାଳିଦାସ
ଦଳଗତ ଆଲୋଚନା (ସମାନତା ଓ ଭିନ୍ନତା)
ତୁମେ ‘ ଜନ୍ମଭୂମି’ ଓ ‘ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍’ କବିତା ଦୁଇଟି ପଢ଼ିଲ । ସେହି କବିତା ଦୁଇଟିରେ ଥିବା ସମାନତା ଓ ଭିନ୍ନତା ବିଷୟରେ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହିତ ଦଳଗତ ଆଲୋଚନା କର ।
ସମାନତା – ଉଭୟ କବିତାରେ ଭାରତ ମାତାର ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ (ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳା) ଏବଂ ମହିମାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଉଭୟରେ ଦେଶଭକ୍ତି ଏବଂ ମାତୃଭୂମି ପ୍ରତି ପ୍ରଣାମ ବା ଭକ୍ତିଭାବ ରହିଛି।
ଭିନ୍ନତା – ‘ଜନ୍ମଭୂମି’ କବିତାରେ ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ମହାପୁରୁଷ (ବ୍ୟାସ, ବାଲ୍ମୀକି) ଏବଂ ବୀର ନାରୀମାନଙ୍କର ଅବଦାନକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହାକି ‘ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍’ କବିତାର ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦ୍ୟାଂଶରେ ନାହିଁ (‘ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍’ ଅଧିକ ପ୍ରକୃତିକୈନ୍ଦ୍ରିକ)।