ସାରାଂଶ
ଏହି ପାଠଟି ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ ଆତ୍ମଜୀବନୀ ‘ଆତ୍ମଚରିତ’ରୁ ସଂଗୃହୀତ। ଏଥିରେ ସେ ନିଜର ଦୁଃଖଦାୟକ ଶୈଶବ ଏବଂ ତତ୍କାଳୀନ ସମାଜର ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି।
ଫକୀରମୋହନଙ୍କ ଜନ୍ମ ୧୮୪୩ ମସିହା ଜାନୁୟାରୀ ମାସ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ବାଲେଶ୍ୱରର ମଲ୍ଲିକାଶପୁରରେ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ନାମ ତୁଳସୀ ଦେଈ ଓ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚରଣ ସେନାପତି। ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବାରୁ, ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ବଶତଃ, ଜନ୍ମ ହେବା ମାତ୍ରେ ଯମ ଦାଉରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ବାମ କାନ ଫୋଡ଼ାଯାଇ ସୁନା ଫାଶିଆ ପିନ୍ଧାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଦେଢ଼ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ତାଙ୍କ ପିତା ପୁରୀ ରଥଯାତ୍ରାରୁ ଫେରିବା ବାଟରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରେ ଓଲାଉଠା (cholera) ରୋଗରେ ପ୍ରାଣ ହରାଇଲେ। ଏହି ଖବର ପାଇ ତାଙ୍କ ମାତା ଶଯ୍ୟାଶାୟୀ ହୋଇପଡ଼ିଲେ ଓ ଚଉଦ ମାସ ପରେ ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା। ପିତାମାତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଫକୀରମୋହନ ଅନାଥ ହୋଇଗଲେ। ତାଙ୍କ ପିତାମହୀ (ଠାକୁର ମା) କୁଚିଳା ଦେଈ ତାଙ୍କୁ କୋଳେଇ ନେଲେ ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟ ସହି ତାଙ୍କୁ ଲାଳନପାଳନ କଲେ। ଶୈଶବରେ ଫକୀରମୋହନ ବହୁତ ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଠାକୁର ମା ବାଲେଶ୍ୱରର ଦୁଇ ପୀରଙ୍କ ପାଖରେ ମାନସିକ କଲେ ଯେ ନାତି ଭଲ ହୋଇଗଲେ ତାଙ୍କୁ ପୀରଙ୍କ ‘ଫକୀର’ ବା ଗୋଲାମ କରିଦେବେ। ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ନାମ ‘ବ୍ରଜମୋହନ’ ବଦଳି ‘ଫକୀର’ ହୋଇଗଲା। ସେ ଭଲ ହେବା ପରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ମହରମ ସମୟରେ ଆଠ ଦିନ ପାଇଁ ଫକୀର ବେଶ ଧରି ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିଲେ ଓ ସେହି ଟଙ୍କା ପୀରଙ୍କ ସିର୍ନି ପାଇଁ ପଠାଯାଉଥିଲା।
ପ୍ରାୟ ନଅ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ଚାଟଶାଳୀରେ (ଗ୍ରାମ୍ୟ ବିଦ୍ୟାଳୟ) ପାଠପଢ଼ା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠାରେ ବୈଷ୍ଣବ ମହାନ୍ତି ନାମକ ଅବଧାନ (ଶିକ୍ଷକ) ପଢ଼ାଉଥିଲେ। ଚାଟଶାଳୀର ନିୟମ ବହୁତ କଡ଼ା ଥିଲା ଓ ବିଳମ୍ବରେ ଆସୁଥିବା ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ‘ଶୂନଚାଟି’ (ବେତ ମାଡ଼) ଦିଆଯାଉଥିଲା। ତାଙ୍କ ବଡ଼ବାପା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସେନାପତି ବହୁତ ନିଷ୍ଠୁର ଥିଲେ। ଅବଧାନ ଦରମା ମାଗିବାକୁ ଆସିଲେ, ଫକୀରଙ୍କ ପିଠିରେ ବେତ ମାଡ଼ର ଚିହ୍ନ ନାହିଁ ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ କରୁଥିଲେ, ତେଣୁ ଅବଧାନ ତାଙ୍କୁ ଅକାରଣରେ ମାଡ଼ ମାରୁଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ବଡ଼ବାପାଙ୍କୁ ଖୁସି କରୁଥିଲା କିନ୍ତୁ ଠାକୁର ମା ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ।
ପରେ ସେ ନଣ୍ଡା ଗୋସାଇଁ ମଠର ଚାହାଳୀରେ ପଢ଼ିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଛାତ୍ରମାନେ ପର୍ବପର୍ବାଣିରେ ଗୀତ ଗାଇ ଅବଧାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚାଉଳ ମାଗୁଥିଲେ। ଶେଷରେ, ସେ ବାଲେଶ୍ୱରର ଏକ ପାର୍ଶି ଅବୈତନିକ ସ୍କୁଲରେ (free school) ନିଜେ ଯାଇ ନାମ ଲେଖାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଚିଠି ଓ ଦରଖାସ୍ତ ଲେଖିବା ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଉଥିଲା।
सारांश
यह पाठ फकीर मोहन सेनापति की आत्मकथा ‘आत्मचरित’ से लिया गया है। इसमें उन्होंने अपने दुखद बचपन और तत्कालीन समाज का सजीव चित्रण किया है।
फकीर मोहन का जन्म जनवरी 1843 में मकर संक्रांति के दिन बालेश्वर के मल्लीकाशपुर गाँव में हुआ था। उनकी माता का नाम तुलसी देई और पिता का नाम लक्ष्मण चरण सेनापति था। उनके जन्म से पहले उनके बड़े भाई का निधन हो गया था। उस समय एक अंधविश्वास था कि यदि बड़ा बच्चा मर जाता है, तो नवजात के जन्मते ही उसका कान छेदने से यमराज (मृत्यु के देवता) उसे नहीं ले जाते। इसलिए, जन्म लेते ही उनके बाएँ कान में छेद करके सोने की बाली पहना दी गई थी।
जब वे केवल डेढ़ वर्ष के थे, उनके पिता पुरी रथयात्रा से लौटते समय भुवनेश्वर में हैजा (cholera) से चल बसे। इस खबर से उनकी माता बिस्तर पकड़ लीं और चौदह महीने के कष्ट के बाद उनका भी निधन हो गया। माता-पिता को खोने के बाद वे अनाथ हो गए। उनकी दादी (ठाकुर माँ), कुचिला देई ने उन्हें गोद लिया और बड़ी कठिनाइयों का सामना करते हुए उनका पालन-पोषण किया। बचपन में फकीर मोहन अक्सर बीमार रहते थे। उनके जीवन की रक्षा के लिए, उनकी दादी ने बालेश्वर के दो पीरों (मुस्लिम संतों) से मन्नत माँगी कि यदि उनका पोता ठीक हो गया, तो वह उसे पीरों का ‘फकीर’ या गुलाम बना देंगी। इसी मन्नत के कारण उनका असली नाम ‘ब्रजमोहन’ से बदलकर ‘फकीर’ रख दिया गया। ठीक होने के बाद, वे हर साल मुहर्रम के दौरान आठ दिनों तक फकीर का वेश धारण करके भीख माँगते थे, और उससे मिले पैसे पीरों के प्रसाद (सिर्नी) के लिए भेजे जाते थे।
लगभग नौ वर्ष की आयु में, उन्होंने ‘चटशाली’ (पारंपरिक ग्राम विद्यालय) में अपनी शिक्षा शुरू की। वहाँ उनके शिक्षक (अवधान) वैष्णव महांती थे। चटशाली के नियम बहुत सख्त थे और देर से आने वाले छात्रों को ‘शूनचाटी’ (बेंत की मार) की सजा दी जाती थी। उनके ताऊ (बड़े पिता), पुरुषोत्तम सेनापति, बहुत क्रूर थे। जब शिक्षक वेतन माँगने आते, तो ताऊ शिकायत करते कि फकीर की पीठ पर मार के निशान नहीं हैं। इसलिए, शिक्षक उन्हें बिना कारण पीटते थे, जिससे उनके ताऊ खुश होते थे, लेकिन उनकी दादी इसका विरोध करती थीं।
बाद में, उन्होंने नंदा गोसाईं मठ की चटशाली में पढ़ाई की, जहाँ त्योहारों पर छात्र शिक्षक के लिए चावल माँगते थे। अंत में, उन्होंने बालेश्वर के एक मुफ्त पारसी स्कूल में स्वयं दाखिला लिया, जहाँ पत्र और प्रार्थना पत्र लिखना सिखाया जाता था।
ଶବ୍ଦାର୍ଥ
Odia Word (ଓଡ଼ିଆ) | Hindi Meaning (हिंदी) | English Meaning |
ପୁଡ଼ା (Puda) | कान का निचला हिस्सा (Earlobe) | Earlobe |
ଫାଶିଆ (Fashia) | कान की बाली (Earring) | Earring / Ear-ring worn by men |
ପରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ (Paraloka Prapta) | मृत्यु / स्वर्गवास (Died / Passed away) | Passed away / Died |
ଅଗ୍ରାହ୍ୟ (Agrahya) | अस्वीकार / जिसे ग्रहण न किया जाए (Unacceptable / Rejected) | Rejected / Ignored |
ଓଲାଉଠା (Olautha) | हैजा (Cholera) | Cholera |
ଜନନୀ (Janani) | माता (Mother) | Mother |
ପିତାମହୀ / ଠାକୁର ମା (Pitamahi / Thakura Ma) | दादी (Grandmother) | Grandmother |
ଅନାହାର (Anahara) | बिना भोजन के / भूखे (Starving / Without food) | Starvation / Fasting |
ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ (Jarajirna) | बुढ़ापे से जर्जर / बहुत बूढ़ा और कमज़ोर (Decrepit / Worn out by age) | Dilapidated / Worn out by old age |
ଦୂର୍ବାଦଳ (Durbadala) | दूब घास का तिनका (Blade of Durva grass) | A blade of grass |
ଗ୍ରହଣୀ (Grahani) | पेचिश / आंतों की बीमारी (Dysentery / Bowel disease) | Dysentery |
ଅର୍ଶ (Arsha) | बवासीर (Piles / Hemorrhoids) | Piles / Hemorrhoids |
ଦିବାନିଶି (Dibanishi) | दिन-रात (Day and night) | Day and night |
ନିରାମୟ (Niramaya) | स्वस्थ / रोगमुक्त (Healthy / Free from disease) | Healthy / Cured |
ମାନତା (Manata) | मन्नत / मनौती (Vow / Promise made to a deity) | Vow / Pledge |
ସିର୍ନି (Sirni) | प्रसाद / पीरों को चढ़ाया जाने वाला मीठा भोजन (Sweet offering) | Sweet offering to a deity/saint |
ଚାଟଶାଳୀ / ଚାହାଳୀ (Chatashali / Chahali) | पाठशाला / प्रारंभिक विद्यालय (Traditional primary school) | Traditional village school |
ଅବଧାନ (Abadhana) | शिक्षक / गुरुजी (Teacher in a traditional school) | Teacher (in a Chatashali) |
ଚାଟ (Chata) | छात्र / विद्यार्थी (Student / Pupil) | Student / Pupil |
ଆୟତ୍ତ (Ayatta) | नियंत्रण / अधिकार (Control / Authority) | Control / Power |
ଶୂନଚାଟି (Shunachati) | देर से आने पर बेंत की मार (Cane punishment for latecomers) | Punishment by caning for arriving late |
ହାଣ୍ଡିଶାଳ (Handishala) | रसोईघर (Kitchen) | Kitchen |
ଲଙ୍ଗଳା (Langala) | नंगा / बिना कपड़ों के (Naked) | Naked |
ଅବୈତନିକ (Abaitanika) | निःशुल्क / बिना वेतन के (Free / Honorary) | Free / Unpaid (School) |
ସିଧା (Sidha) | कच्चा राशन / भोजन सामग्री (Uncooked food items given as offering) | Uncooked ration/provisions given as a gift |
ଆସ କଥା ହେବା
୧. ପିଲାଦିନେ ଲେଖକଙ୍କର କାନ ଫୋଡ଼ାଇ ଦିଆଗଲା କାହିଁକି?
ଉତ୍ତର – ଲେଖକଙ୍କ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ଭାଇ ମରିଯାଇଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ ଲୋକଙ୍କର ଏପରି ଏକ ସଂସ୍କାର ବା ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ଯେ, ଯଦି ବଡ଼ ପୁଅ ମରିଯାଇଥାଏ, ତେବେ ତା’ ପରେ ଜନ୍ମିତ ପୁଅର କାନ ଜନ୍ମମାତ୍ରେ ଫୋଡ଼ାଇ ଦେଲେ, ଯମ ତାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଛାଡିଦିଏ ଅର୍ଥାତ୍ ତାର ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ଯୋଗୁଁ ଯମ ଦାଉରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ପିଲାଦିନେ ଲେଖକଙ୍କର ଡେବିରି କାନ (ବାମ କାନ) ଫୋଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଇ ଗୋଟିଏ ସୁନା ଫାଶିଆ ପିନ୍ଧାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
୨. ଲେଖକଙ୍କ ବାପା କିପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ?
ଉତ୍ତର – ଲେଖକଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଏକ ବର୍ଷ ପାଞ୍ଚମାସ ହୋଇଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପିତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚରଣ ସେନାପତି ପୁରୀ ରଥଯାତ୍ରା ଦର୍ଶନ ସାରି ବାହୁଡ଼ା ସମୟରେ ଫେରୁଥିଲେ। ଫେରିବା ବାଟରେ ଭୁବନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ନିକଟସ୍ଥ ବିନ୍ଦୁସାଗର ପୁଷ୍କରିଣୀର ପଥରଘାଟ ଉପରେ ହଠାତ୍ ଓଲାଉଠା ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।
୩. ରୋଗ ଶଯ୍ୟାପାଖରେ ଠାକୁର ମାଆ ବସି କ’ଣ କରୁଥିଲେ?
ଉତ୍ତର – ମାଆଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଲେଖକ ବହୁତ ରୋଗିଣା ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଗ୍ରହଣୀ, ଅର୍ଶ ପରି ରୋଗରେ ସେ ଦୀର୍ଘ ସାତ-ଆଠ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶଯ୍ୟାଗତ ଥିଲେ। ଏହି କଠିନ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଠାକୁର ମାଆ ଦିନରାତି ତାଙ୍କ ଶଯ୍ୟା ପାଖରେ ଅନିଦ୍ରା ଓ ଅନାହାରରେ ଜଗି ବସିଥାନ୍ତି। ସେ କରଯୋଡ଼ି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଦେବଦେବୀଙ୍କୁ ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ବାଲେଶ୍ୱରର ଦୁଇ ପୀରଙ୍କୁ ଲେଖକଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିଲେ।
୪. ଲେଖକଙ୍କର ଫକୀରୀ ପୋଷାକ କିପରି ଥିଲା?
ଉତ୍ତର – ଲେଖକ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେବା ପରେ, ଠାକୁର ମାଆଙ୍କ ମାନସିକ ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କୁ ମହରମ ସମୟରେ ଆଠ ଦିନ ପାଇଁ ଫକୀର ବେଶରେ ସଜାଯାଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ଫକୀରୀ ପୋଷାକ ଥିଲା- ଆଣ୍ଠୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଜଙ୍ଘିଆ, ଦେହରେ ନାନା ରଙ୍ଗବେରଙ୍ଗ କନାରେ ତିଆରି ଏକ ଚପକନ୍, ମୁଣ୍ଡରେ ଫକୀରୀ ଟୋପି, କାନ୍ଧରେ ରଙ୍ଗବେରଙ୍ଗର ଏକ ଝୁଲି ମୁଣା ଏବଂ ହାତରେ ଜଉମଡ଼ା ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଗୋଟାଏ ବାଡ଼ି। ଏହି ବେଶରେ ମୁହଁରେ ଫୁଲଖଡ଼ି ବୋଳିହୋଇ ସେ ଗାଁରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିଲେ।
ପାଠରୁ
ନିମ୍ନଲିଖତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ପାଖରେ ତାରା (*)ଚିହ୍ନ ଦିଅ।
୧. ଫକୀରମୋହନ କେଉଁ ତିଥିରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ?
(କ) ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ।
(ଖ) ମକରସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ।
(ଗ) ପଣାସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ।
(ଘ) ଧନୁସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ।
- ଉତ୍ତର – (ଖ) ମକରସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ (*) [ସନ ୧୨୫୦ ସାଲ ମକରସଂକ୍ରାନ୍ତି ଶୁକ୍ରବାର ଦିନ]
୨. ପୋଷାକୁକୁରଟି ଅନାହାରରେ ମରିଯିବାର କାରଣ କ’ଣ?
(କ) ସେ ପାଗଳା ହୋଇଯାଇଥିଲା।
(ଖ) ସେ କାନ୍ଦୁଥିଲା।
(ଗ) ସେ ଲେଖକଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ଝୁରୁଥିଲା।
(ଘ) ସେ ବହୁତ ରଡ଼ି କରୁଥିଲା।
- ଉତ୍ତର – (ଗ) ସେ ଲେଖକଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ଝୁରୁଥିଲା (*) [ସେ ବାପାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁକୁ ସହି ନପାରି, ସେ ଯାଉଥିବା ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ଶୁଙ୍ଘି ଆଠ ଦିନ ଅନାହାରରେ ରହି ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିଥିଲା]
୩. ଠାକୁରମା ଅନିଦ୍ରା ଅନାହାରରେ ସମୟ ବିତାଉଥୁଲେ କାହିଁକି?
(କ) ସେ ନିଜର ପୁଅକୁ ମନେ ପକାଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
(ଖ) ସେ ଦିନରାତି ଲେଖକଙ୍କ ଶଯ୍ୟା ପାଖରେ ଜଗି ବସୁଥିଲେ।
(ଗ) ସେ ନିଜେ ରୋଗିଣା ଥିଲେ।
(ଘ) ସେ କାହାର କଥା ମାନୁ ନ ଥିଲେ।
- ଉତ୍ତର – (ଖ) ସେ ଦିନରାତି ଲେଖକଙ୍କ ଶଯ୍ୟା ପାଖରେ ଜଗି ବସୁଥିଲେ (*) [ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ଫକୀରମୋହନଙ୍କ ସେବା କରିବା ପାଇଁ]
୪. ଅବଧାନ ଲେଖକଙ୍କୁ ବାଡ଼ାଉଥିଲେ କାହିଁକି?
(କ) ଅବଧାନଙ୍କୁ ଦରମା ମିଳି ନ ଥିଲା।
(ଖ) ବଡ଼ବାପାଙ୍କ ମନର କଥା ଭଲକରି ବୁଝିଯାଇଥିଲେ।
(ଗ) ସେ ଲେଖକଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିଲେ।
(ଘ) ଠାକୁରମାଆଙ୍କୁ ଡରୁଥିଲେ।
ଉତ୍ତର – (ଖ) ବଡ଼ବାପାଙ୍କ ମନର କଥା ଭଲକରି ବୁଝିଯାଇଥିଲେ (*) [କାରଣ ବଡ଼ବାପା ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ ଅବଧାନ ଫକୀରଙ୍କୁ ମାଡ
ଭାବ ଓ ଲେଖ
ତଳେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ନିଜ ଖାତାରେ ଲେଖ।
୧. ଜନନୀଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଲେଖକ କେତେବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଗଶଯ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ?
ଉତ୍ତର – ମାଆଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଲେଖକ ଦୀର୍ଘ ସାତ-ଆଠ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗ୍ରହଣୀ, ଅର୍ଶ ପ୍ରଭୃତି ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ରୋଗରେ ରୋଗଶଯ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
୨. ଚାଟଶାଳୀରେ ପଢ଼ାରମ୍ଭ ବେଳକୁ ଲେଖଙ୍କର ବୟସ କେତେ ହୋଇଥିଲା?
ଉତ୍ତର – ଚାଟଶାଳୀରେ ପାଠପଢ଼ା ଆରମ୍ଭ କରିବା ବେଳକୁ ଲେଖକ ଫକୀରମୋହନଙ୍କ ବୟସ ପ୍ରାୟ ନଅ ବର୍ଷ ହୋଇଥିଲା।
୩. ଚାହାଳୀକୁ ପ୍ରଥମେ ଆସିଥିବା ଚାଟକୁ ଅବଧାନ କ’ଣ ଦିଅନ୍ତି?
ଉତ୍ତର – ଚାହାଳୀ ଛୁଟି ହେବା ବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଆସିଥିବା ଚାଟକୁ ଅବଧାନ ବେତର ଅଗକୁ କେବଳ ହାତ ପାପୁଲିରେ ଛୁଆଁଇ ଦିଅନ୍ତି। ଏହାକୁ ‘ଶୂନଚାଟି’ ଅର୍ଥାତ୍ ଶୂନ ମାଡ଼ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
୪. ବେଶି ବେଳଯାଏ ଶୋଇପଡ଼ିଥିବା ଚାଟଟି ଡରରେ ନିଜକୁ କିପରି ରକ୍ଷା କରିଥାଏ?
ଉତ୍ତର – ବେଶି ବେଳଯାଏ ଶୋଇପଡ଼ିଥିବା ଚାଟଟି ନିଦରୁ ଉଠି ଯେତେବେଳେ ଦେଖେ ଯେ ଖରା ହୋଇଗଲାଣି, ସେ ଶୂନଚାଟି ଅର୍ଥାତ୍ ବେତ ମାଡ଼ ଡରରେ ସିଧା ଚାହାଳୀକୁ ନ ଯାଇ ନିରାପଦ ସ୍ଥାନ ଭାବି ଘରର ହାଣ୍ଡିଶାଳରେ ପଶିଯାଏ ଏବଂ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ହାଣ୍ଡିଫନ୍ଦଟା ଧରି ବସି ପଡ଼େ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ପିଲାମାନେ ତାକୁ ସେଠାରୁ ଟେକି ନେଇ ଅବଧାନଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚାନ୍ତି।
୫. ନଣ୍ଡା ଗୋସାଇଁ ମଠରେ ଥିବା ଚାହାଳୀଟିରେ କେଉଁ କେଉଁ ତିଥିରେ ପାଠପଢ଼ା ବନ୍ଦ ରହୁଥିଲା?
ଉତ୍ତର – ନଣ୍ଡା ଗୋସାଇଁ ମଠରେ ଥିବା ଚାହାଳୀଟିରେ ପ୍ରତିପଦ, ଅଷ୍ଟମୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ଆଦି ତିଥିମାନଙ୍କରେ ପାଠପଢ଼ା ବନ୍ଦ ରହୁଥିଲା।
୬. ସେହି ତିଥିରେ ଉପରଓଳି ବଡ଼ ବଡ଼ ଚାଟ କ’ଣ କରନ୍ତି?
ଉତ୍ତର – ସେହି ତିଥିରେ ଉପରଓଳି କେତେଜଣ ବଡ଼ ବଡ଼ ଚାଟପିଲା ମିଶି ଗାଁ ଭିତରେ ବୁଲନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନଙ୍କ ପାଖରେ ବସି ଗୀତ ଗାଇ ଅବଧାନଙ୍କ ଅନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ‘ଚାଟଭିକ୍ଷା’ (ଚାଉଳ) ମାଗିଥାନ୍ତି।
୭. ପାର୍ଶି ସ୍କୁଲରେ ପଣ୍ଡିତେ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ କ’ଣ ଶିଖାଉଥିଲେ?
ଉତ୍ତର – ପାର୍ଶି ସ୍କୁଲରେ ଓଡ଼ିଆ ପଣ୍ଡିତ ବନମାଳି ବାଚସ୍ପତି ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ବାପା, ଭାଇ ପ୍ରଭୃତି ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କୁ କିପରି ଚିଠି ଲେଖିବାକୁ ହୁଏ ଏବଂ କଚେରୀରେ (କୋର୍ଟରେ) ଦରଖାସ୍ତ କିପରି ଲେଖିବାକୁ ହୁଏ, କେବଳ ଏତିକି ବ୍ୟବହାରିକ ଜ୍ଞାନ ଶିଖାଉଥିଲେ।
ତୁମେ ଯାହା ବୁଝିଛ
୧. ଲେଖକଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଠାକୁରମା’ ପୀରଙ୍କ ପାଖରେ ଫକୀର କରାଇ ଦେଇଥିଲେ। ତୁମେ ପିଲାଦିନେ ସେହିପରି ଫକୀର, ଯୋଗୀ କିମ୍ବା ବାବାଜୀ ହୋଇଛ କି? ଯଦି ହଁ, ତେବେ ତାହା କିପରି ଥିଲା ଲେଖ।
ଉତ୍ତର – ହଁ, ପିଲାଦିନେ ଶିବରାତ୍ରି (ବା କୌଣସି ପୂଜାପର୍ବାଣି) ସମୟରେ ମୁଁ ଥରେ ‘ବାବାଜୀ’ ବେଶ ହୋଇଥିଲି। ମୁଁ ଗେରୁଆ ବସ୍ତ୍ର ଓ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ମାଳା ପିନ୍ଧି ହାତରେ ଏକ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରିଥିଲି। ସେହି ବେଶ ହେବା ମୋତେ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା।
୨. ଲେଖକ ଅବଧାନଙ୍କ ଚାହାଳୀରେ ପାଠ ପଢ଼ିଥିଲେ। ତୁମର ଜେଜେବାପା, ଜେଜୀମାଆ କିମ୍ବା ବାପାମାଆ ଚାହାଳୀରେ ପଢ଼ିଥିବେ। ତାଙ୍କର ସେହି ଅନୁଭୂତିକୁ ବୁଝି ଲେଖ।
ଉତ୍ତର – ମୋ ଜେଜେବାପା ପିଲାଦିନେ ଚାହାଳୀରେ ପଢ଼ିଥିଲେ ବୋଲି ମୋତେ କହିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ତଳେ ବସି ମାଟି ଉପରେ ଖଡ଼ି ଧରି ଅକ୍ଷର ଲେଖୁଥିଲେ। ଅବଧାନ ବହୁତ କଡ଼ା ଥିଲେ ଏବଂ ପାଠ ନ ହେଲେ କିମ୍ବା ବଦମାସୀ କଲେ ବେତରେ ମାଡ଼ ମାରୁଥିଲେ।
୩. ଚାଟଟି ବେଶି ବେଳଯାଏ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ ମାଡ଼ଡରରେ ଘରେ ଲୁଚୁଥିଲା। ତୁମର ସେହିପରି କେବେ ସ୍କୁଲ ଯିବାରେ ଡେରି ହୋଇଛି କି? ଯଦି ହୋଇଛି, ତେବେ ତୁମେ କ’ଣ କରିଛ?
ଉତ୍ତର – ହଁ, ଥରେ ନିଦ ଡେରିରେ ଭାଙ୍ଗିବାରୁ ମୋର ସ୍କୁଲ ଯିବାରେ ଡେରି ହୋଇଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମାଡ଼ ଡରରେ ଘରେ ନ ଲୁଚି, ସ୍କୁଲକୁ ଯାଇ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ସତ କଥା କହି ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲି ଓ କ୍ଷମା ମାଗିଥିଲି।
୪. ମାସ ଶେଷରେ ଅବଧାନ ଦରମା ମାଗିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତୁମେ ଏବେ ମାସିକ ଦରମା ଦେଇ ପାଠ ପଢୁଛ କି?
ଉତ୍ତର – ଯଦି ସରକାରୀ ସ୍କୁଲ ହୋଇଥାଏ: ନା, ମୁଁ ଏବେ ଏକ ସରକାରୀ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପଢ଼ୁଛି। ସେଠାରେ ସରକାରଙ୍କ ତରଫରୁ ମାଗଣା ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଉଥିବାରୁ ମୋତେ ମାସିକ ଦରମା ଦେବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
ଯଦି ଘରୋଇ ସ୍କୁଲ ହୋଇଥାଏ: ହଁ, ମୁଁ ଏବେ ଏକ ଘରୋଇ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପଢ଼ୁଛି ଏବଂ ମୋ ବାପାମାଆ ପ୍ରତି ମାସରେ ମୋ ପାଠପଢ଼ା ପାଇଁ ସ୍କୁଲରେ ଦରମା ଦେଉଛନ୍ତି।
ଆସ ମିଳାଇବା
ସ୍ତମ୍ଭରେ କେତୋଟି ମନ୍ଦିରର ଚିତ୍ର ରହିଛି। ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭରେ ସେଗୁଡ଼ିକ କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ରହିଛି, ତାହା ଲେଖା ହୋଇଛି। ଆସ ‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଥିବା ମନ୍ଦିର ସହିତ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭର ସ୍ଥାନକୁ ମିଳାଇବା।
‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭ
ସୂର୍ୟ ମନ୍ଦିର କୋଣାର୍କ
ଲିଙ୍ଗରାଜ ଭୁବନେଶ୍ଵର
ସମଲେଶ୍ଵରୀ ସମ୍ବଲପୁର
ଖିଚିଂ ଖିଚିଂ
ତାର ତାରିଣୀ ଗଞ୍ଜାମ
ଘଟଗାଁ କେନ୍ଦୁଝର
ଭାଷାର କଥା
୧. ଆସ ଏହି ପାଠରେ ଏହିପରି ଆଉ କେତେକ ବିଶେଷଣ ଓ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ ରହିଛି। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାଛି ତଳେ ଲେଖିବା।
ବିଶେଷଣ | ବିଶେଷ୍ୟ |
ବଡ଼ | ଭାଇ |
ଘୋର | ଯନ୍ତ୍ରଣା |
ଭୟଙ୍କର | ବିପଦ |
କ୍ଷୁଦ୍ରତମ | ଦୂର୍ବାଦଳ |
ଦାରୁଣ | ଯନ୍ତ୍ରଣା |
ବେଆଇନ୍ | କାର୍ଯ୍ୟ |
ଅକାରଣ | ବେତ / ମାଡ଼ |
୨. ‘ଉପର ଓଳି ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟରେ ଘରେଘରେ ଭିକ ମାଗି ବୁଲେ।’ ଏହି ବାକ୍ୟରେ ଥିବା ରେଖାଙ୍କିତ ପଦଟି ଏକ ଯୋଡ଼ିଶବ୍ଦ। ଏହି ପାଠରୁ ଆଉ କେତେକ ଯୋଡ଼ି ଶବ୍ଦ ଖୋଜି ତଳ କୋଠରିରେ ଲେଖ।
ଘରେଘରେ
ଉଠ ବସ
ପିତାମାତା
ଦିବାନିଶି
ଶୂନ୍ୟଶୂନ୍ୟ
ମାତୃ-ପିତୃ
୩. ଅକାରଣ ବେତଟା ଧରି ମୋ ପିଠିରେ ଦଶବାର ପାହାର ବାଡ଼େଇଗଲେ।’
ଏହି ବାକ୍ୟରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ରେଖାଙ୍କିତ ପଦଟିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକର। ‘ଧରି’ ପଦଟି କାମ ଶେଷ ହୋଇ ନ ଥିବାକୁ ବୁଝାଉଛି। ଏଣୁ ଏହା ଗୋଟିଏ ‘ଅସମାପିକା କ୍ରିୟାପଦ’ ଅଟେ। ସେହିପରି ଏହି ପାଠରୁ ଯେତେଗୋଟି ‘ ଅସମାପିକା କ୍ରିୟାପଦ’ ପାଉଛ, ତାହାକୁ ବାଛି ତଳେ ଲେଖ।
(ସୂଚନା: ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାକୁ ଅସମାପିକା କ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାୟତଃ ଶେଷରେ ‘ଇ‘, ‘ଉ‘, ‘ଲେ‘ ଲାଗିଥାଏ)
- ଫୁଟାଇ
- ପିନ୍ଧାଇ
- ଶୁଣି
- କାନ୍ଦିବାକୁ
- ଭୋଗକରି
- ଉଠାଇ
- ବସି
- ରଖି
- ବଢ଼ାଇ
ତୁମର ଖେଳ
୧. ଏମିତି କେତେକ ଖେଳ ତୁମେ ପ୍ରତିଦିନ ଖେଳିଥାଅ, ଯାହାପାଇଁ କିଛି ଟଙ୍କା ଦେବାକୁ ପଡ଼ି ନ ଥାଏ। ତୁମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ହାତରେ ତିଆରି କରିପାରିବ। ଏମିତିକା କିଛି ଖେଳର ଚିତ୍ର ‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଦିଆଯାଇଛି। ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭରେ ସେ ସବୁର ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ଆସ ଗାରଟାଣି ସେସବୁକୁ ମିଳାଇବା।
ଖେଳର ଚିତ୍ର ଖେଳର ନାମ
ନଟୁ
ଗୁଡ଼ି
କବାଡ଼ି
ଖପରା ଡିଆଁ
ତୁମେ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଖେଳଗୁଡ଼ିକୁ କେମିତି ଖେଳିଥାଅ, ତାହା ଲେଖ। ତୁମ ଅଞ୍ଚଳରେ ଖେଳା ଯାଉଥିବା ଆଉ କେତେକ ଖେଳ ବିଷୟରେ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର – ଗୁଡ଼ି: ଆକାଶରେ ଉଡ଼ାଉ ଏବଂ ପେଞ୍ଚ ଲଗାଇ ଅନ୍ୟର ଗୁଡ଼ି ସୂତା କାଟୁ।
ନଟୁ: ସୂତା ଗୁଡ଼ାଇ ଘୂରାଉ ଏବଂ ପରସ୍ପର ନଟୁକୁ ବାଡ଼େଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁ।
ଖପରା ଡିଆଁ: କୋଠରି କାଟି ଏକ ପାଦରେ ଡେଇଁ ଡେଇଁ ଖେଳୁ।
କବାଡ଼ି: ଦୁଇ ଦଳ ହୋଇ, ଏକା ନିଶ୍ୱାସରେ ‘କବାଡ଼ି’ ଡାକି ବିପକ୍ଷ ଦଳର ଖେଳାଳିଙ୍କୁ ଛୁଇଁବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁ।
ମୋ ଅଞ୍ଚଳରେ ଖେଳାଯାଉଥବା ଅନ୍ୟ କେତେକ ଖେଳ:
ପୁଚି, ବୋହୂ ଚୋରି, ଲୁଚକାଳି, ଦଣ୍ଡାବାଡ଼ି, କାଞ୍ଚି, ରୁମାଲ ଚୋର।
୨. ଏମିତି କିଛି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଖେଳର ଏକ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କର, ଯାହାକୁ ତୁମେ ତୁମର ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହିତ ଖେଳିପାରିବ। ତୁମେ ଏହିକାମରେ ସାଙ୍ଗସାଥୀ, ଶିକ୍ଷକ ଓ ନିଜର ଅଭିଭାବକଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସହାୟତା ନେଇପାର।
ଉତ୍ତର – ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସୁବିଧା ଓ ରୁଚି ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଖେଳାଯାଇପାରୁଥିବା କେତେକ ଖେଳର ତାଲିକା ତଳେ ଦିଆଗଲା। ଏଥିରେ ସାଙ୍ଗ, ଶିକ୍ଷକ ଓ ଅଭିଭାବକଙ୍କ ସହାୟତା ନିଆଯାଇପାରେ:
କ୍ୟାରମ
ଲୁଡୋ
ଚେସ୍ (ଶତରଞ୍ଜ)
ବଲ୍ ପାର୍ସଲ୍
ଅନ୍ତାକ୍ଷରୀ ବା ଗୀତ ଗାଇବା
କଣ୍ଢେଇ ଖେଳ ବା ଅଭିନୟ ଖେଳ।
ଖାଦ୍ୟପେୟ
“ପୀରମାନଙ୍କ ପାଖରେ ସିର୍ନି (ଶିରିଣୀ) ଭୋଗ ହୁଏ।
ଏହି ସିର୍ନି (ଶିରିଣୀ) ବିଷୟରେ ତଳେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜାଣିବା କଥାକୁ ପଢ଼।
ସିର୍ନ (ଶିରିଣୀ)
ସାଧାରଣତଃ ଆମର ସତ୍ୟନାରାୟଣ ପାଲା ପୂଜା ସମୟରେ ଏହି ଭୋଗଟି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ଏହାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଥମେ ଗାଈକ୍ଷୀର, ପାଚିଲାକଦଳୀ, ଗୁଡ଼, ଅଟା, ଚାଉଳଚୂନା, ଗୋଲମରିଚ, ଅଦା ପ୍ରଭୃତି ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ। ଏ ସବୁକୁ ନେଇ ଗୋଟିଏ ନୂଆ ମାଟି ହାଣ୍ଡିରେ ପୁରୋହିତ ଏକାଠି କରି ଗୋଳାଇଥାନ୍ତି। ସିର୍ନି (ଶିରିଣୀ) ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇସାରିବା ପରେ ପୁରୋହିତ ତାକୁ ନେଇ ସତ୍ୟନାରାୟଣ/ପୀର ଠାକୁରଙ୍କୁ ଭୋଗ ଲଗାଇଥାଆନ୍ତି। ଭୋଗ ହୋଇସାରିବା ପରେ ଏହାକୁ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଇଥାଆନ୍ତି।
୨. ତୁମ ଘରେ ବିଭିନ୍ନ ପୂଜାବେଳେ ‘ପଞ୍ଚାମୃତ’ କିପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ? ତାହା କେଉଁ କେଉଁ ପଦାର୍ଥକୁ ମିଶାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ, ଲେଖ।
ଉତ୍ତର – ଆମ ଘରେ ବିଭିନ୍ନ ପୂଜାପାର୍ବଣ, ବ୍ରତ ବା ଅଭିଷେକ ସମୟରେ ‘ପଞ୍ଚାମୃତ’ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ । ‘ପଞ୍ଚାମୃତ’ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପାଞ୍ଚୋଟି ଅମୃତତୁଲ୍ୟ ପଦାର୍ଥର ମିଶ୍ରଣ ।
ଆମ ଘରେ ଏହାକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ:
ମୁଖ୍ୟ ୫ଟି ଉପାଦାନ:
୧. କ୍ଷୀର (କଞ୍ଚା ଗାଈ କ୍ଷୀର): ଏହା ପବିତ୍ରତା ଓ ପୁଷ୍ଟିର ପ୍ରତୀକ ।
୨. ଦହି: ଏହା ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସନ୍ତାନ ସୁଖର ପ୍ରତୀକ।
୩. ଘିଅ (ଗାଈ ଘିଅ): ଏହା ବିଜୟ ଓ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରତୀକ।
୪. ମହୁ: ଏହା ମଧୁରତା ଓ ଏକତାର ପ୍ରତୀକ।
୫. ଚିନି ବା ଗୁଡ଼: ଏହା ସୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦର ପ୍ରତୀକ।
ପ୍ରସ୍ତୁତି ପ୍ରଣାଳୀ:
ଏକ ସଫା ପାତ୍ରରେ ପ୍ରଥମେ କ୍ଷୀର ନିଆଯାଏ। ତା’ପରେ ସେଥିରେ ଦହି, ଘିଅ, ମହୁ ଏବଂ ଚିନି ବା ଗୁଡ଼କୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣରେ ମିଶାଯାଏ। ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ଭଲଭାବରେ ଗୋଳାଇ ଦିଆଯାଏ।